Sporrakningar

 Helsti búnaður í fórum sporrekjandans.

Gögn:
Sporaeyðublað
Að læra að rekja slóð (ppt)

Góðar bækur um sporrakningar:
Tracking: A Blueprint For Learnig How eftir Jack Kearney, Pathways Press, 7 útg 1999.
The Fundementals of Mantracking eftir Ab Taylor og Donald Cooper.
Tracker eftir Joel Hardin

Vefir:
Joel Hardin Professional Tracking Services
Gagnagrunnur yfir skó- og  dekkjaframleiðendur

————————————————————————————————————————

Eftirfarandi grein birtist í Björgun, desember 2006.

Þjóðsaga eða þjóðráð?

Grunnatriði í sporrakningum og gagnsemi þeirra

Sporrakningar eru nærri jafn gamlar mannkyninu. Rétt eins og flest dýr nota lyktarskyn sitt til að leita fæðu þá notuðum við sjón okkar og rökvísi til að rekja sýnilega slóð bráðarinnar og þeirra sem okkur stóð ógn af. Eiginleikinn til að greina slóðina og taka eftir hinum smáu en óumdeilanlegu vísbendingum um manna- eða dýraferðir hvarf flestum okkar þegar við hættum að vera veiðisamfélög. Þörfin til að rekja slóðir var ekki lengur fyrir hendi og því var ekki ástæða til að halda listinni við. Eða hvað? Víða um heim, meðal annars í hinni alvitru norður Ameríku, hafa einhverjir séð ástæðu til að viðhalda þessarri þekkingu ýmist til hernaðar- eða löggæslustarfa og einnig til að leita að týndu fólki.

Hvað eru sporrakningar

Allir sem þurfa að snerta jörðina til að fara á milli staða skilja eftir sig einhver ummerki um ferðir sínar.  Ummerkin eru tvennskonar, lykt annarsvegar og breytingar á yfirborði jarðvegsins hinsvegar. Báðar þessar slóðir geta verið misgreinilegar og misauðfinnanlegar eftir eðli yfirborðsins, veðri og aðstæðum og af sjálfsögðu þeim sem „leggja slóðina“. Hér á landi hefur lengi verið viðurkennt með réttu að til þess þjálfaðir hundar gætu rakið lyktarslóðina. Það er hins vegar ekki fyrr en allra síðustu ár að menn hafa gert sér grein fyrir að mögulegt væri að rekja hina slóðina líka. Eins og við er að búast þá hafa boðberar þessarar árþúsunda gömlu tækni mætt nokkrum hindrunum við trúboðið enda mörg ljón í veginum, bæði hvað varðar fastheldni og íhaldsemi landans sem og skort okkar á raunverulegu kunnáttufólki í sporrakningum. En það er margt sem að við getum gert vel í þessum málum og það fyrsta er ef til vill að opna augun fyrir því hvað er þarna úti og hvernig við getum notað það við leit að týndu fólki.

Hverjir geta rakið spor?

Við þessarri spurningu eru í raun og veru tvö ólík svör: Flestir og fæstir, og það fer auðvitað eftir því hversu erfið slóðin er. Einfaldar augljósar slóðir getur nánast hver sem er rakið svo lengi sem að viðkomandi hefur rænu til að átta sig á að reyna. Síðustu árin hafa grunnatriði sporrakninga verið kennd á leitartækninámskeiðum Björgunarskólans.  Þar hefur megináherslan verið lögð á að kenna nemendum að vera meðvitaða um tilvist spora og vísbendinga með það í huga að þeir spilli ekki hugsanlegum vísbendingum sem kunna að vera fyrir hendi. Það er mikilvægt að þeir sem taka þessi námskeið og aðrir átti sig á að þó að þekking á grunnatriðum sporrakninga sé afar mikilvæg þá er ekki þar með sagt að viðkomandi sé orðinn sporrekjandi. Ekki frekar en hundur sem getur þefað uppi hundamatinn sinn er orðinn leitarhundur eða sá sem kann umferðarreglurnar sé orðinn bílstjóri. Sporrakningar eru fyrst og fremst æfing og þjálfun og það tekur margra ára þjálfun að ná leikni í sporrakningum. Því miður þá eru fáir sem hafa lagt sig svo mjög fram hér á landi.

Að hverju erum við að leita?

Þegar talað er um sporrakningar dettur flestum í hug mynd af greinilegu spori í sandi eða snjó. Þó að slík spor séu til þá eru þau sjaldgæfari en hin sem við þurfum að læra að þekkja og finna. Það geta verið partar úr spori, útlínur, slétt svæði, brot úr mynstri, rask eða tilfærsla á jarðvegi eða gróðri, skemmdir á gróðri eða önnur pínulítil en óræk ummerki um manna- eða dýraferðir. Allir geta fundið sporið í sandinum en það þarf þjálfun og reynslu til að koma auga á hin óljósari ummerki. Það kemur þó flestum á óvart sem fengið hafa grunnþjálfun í sporrakningum hvað þeir geta í raun og veru séð og hvað það þarf lítið til til að hægt sé að staðfesta að stigið hafi verið til jarðar á tilteknum stað. Þekking og þjálfun gerir sporrekjandanum síðan kleyft að rekja slíkar slóðir á öruggan og fljótlegan hátt og gefur honum þann bakgrunn sem þarf til að vega og meta hvað sé raunverulegt ummerki og hvað ekki, hversu gamalt það er og svo framvegis.

Spor af spori

Þegar sporrakningar eru kenndar er notuð svokölluð „spor af spori“ aðferð (Step-by-step). Markmið æfinganna er að finna hvert einasta spor og greina alla hluta þess. Markmiðið á æfingum er í raun ekki að komast eins langt og hægt er heldur að finna eins mikið og hægt er vegna þess að reynslan og þekkingin kemur frá því að skoða erfiðustu og óljósustu vísbendingarnar en ekki þær augljósustu sem allir geta séð. Við sporrakningarnar er notaður svokallaður sporastafur (Tracking Stick) þar sem merkt er inn á lengd spors annarsvegar og lengd skrefs hinsvegar. Tilgangurinn er að beina athyglinni að þeim stað þar sem næsta spor ætti að vera. Það vita þeir sem reynt hafa að þessi tækni er merkilega árangursrík og í raun lykillin að árangri í sporrakningum. Eins og áður segir þá þarf mikla þjálfun og samviskusamlegar æfingar til að verða góður sporrekjandi og ýmsar leiðir færar við uppsetningu og framkvæmd æfinganna. Skynsamlegast er að sjálfsögðu að byrja á að sækja námskeið í sporrakningum (grunnnámskeið í leitartækni, fagnámskeið í leitartækni og nú á teikniborðinu, sérstakt námskeið í sporrakningum). Þar eru kennd grunnatriðin og að þeim loknum er það undir hverjum og einum komið að æfa sig reglulega. Það má gera með því að leggja sjálf/sjálfur slóð og reyna að rekja hana, rekja slóðir sem aðrir hafa lagt eða rekja slóðir eftir ókunnuga. Einnig er gagnlegt að vera alltaf vakandi þegar maður gengur til fjalla eða annarsstaðar. Fylgjast með hvernig spor maður sjálf/ur og ferðafélagarnir skilja eftir sig. Skoða „sporagildrur“ (staðir þar sem líklegt er að finna spor eða slóð) og reyna að gera sér grein fyrir tilurð og aldri þeirra vísbendinga sem maður kemur auga á. Allt þetta hjálpar til, æfir sjónina og hugann í að taka eftir og meta spor og vísbendingar. Það er nefnilega þannig með sjónina og athyglisgáfuna eins og allt annað. Maður verður betri með æfingunni.

Sporrakningar í raunveruleikanum

Þetta er allt gott og blessað segja sumir en hvernig nýtist þetta í „raunveruleikanum“? Það er von að spurt sé því að þrátt fyrir það að sporrakningar hafi verið kynntar og kenndar hér um nokkurra ára skeið þá hafa þær í litlu mæli verið nýttar í raunverulegum leitaraðgerðum, eftir því sem ég best veit. Augljósustu not fyrir sporrakningar eru að reyna að rekja slóð hins týnda frá upphafsstað sé þess kostur. Skynsamlegast er að leita eftir sporum hringinn í kringum síðasta þekkta stað (SÞS) eftir mögulegum sporagildrum en það eru staðir sem ekki er hægt eða erfitt er að fara um án þess að skilja eftir sig slóð eða einhverjar vísbendingar. Ef spor finnast á þessum hring þarf að bera þau saman við upplýsingar um skófatnað hins týnda og/eða hugsanleg spor sem kunna að hafa fundist við SÞS. Ef þeim ber saman er möguleiki að við séum komin með líklega stefnu hins týnda og höfum þar með minnkað upprunalegt leitarsvæði svo að um munar. Ákjósanlegast er að rekja slóðina frá þessum stað bæði áfram og til baka að bílnum til að staðfesta uppruna sporanna. Það má þó oft bíða að rekja hana til baka ef skortur er á hæfum mannskap til verksins. Allar slóðir eru misgreinilegar og nauðsynlegt getur verið að hlaupa yfir nokkur spor til að spara tíma. Það er gert með því að taka greinilega 90 gráðu beygju út úr slóðinni og taka svo góðan sveig fram á við í þeirri von að koma inn á slóðina framar. Reynið að sigta inn á að ganga eftir sporagildrum til að minnka líkurnar á því að þið missið af slóðinni. Merkið ykkar slóð tryggilega. Á meðan einhverjir halda áfram að rekja slóðina á þennan hátt eins hratt og mögulegt er eru aðrir sendir inn í veg fyrir áætlaða göngustefnu enn framar, jafnvel einhverjum kílómetrum framar, til að spara tíma og reyna að grípa slóðina aftur. Þeir hópar reyna að sjálfsögðu að fara eftir sporagildrum eins og kostur er enda skynsamlegast að leita spora þar sem líklegast er að þau sé að finna. Þannig geta sporrakningar verið fljótleg leitaraðferð en ekki seinleg eins og margir hafa haldið. Á meðan öllu þessu fer fram skal þó skýrt tekið fram að ekki er beðið með aðrar bjargir s.s. leitarhunda, hraðleitarflokka, þyrlur og svo framvegis. Eina krafan er sú að allir séu meðvitaðir um möguleikann á sporum sem vísbendingum, að þeir varist að spilla vísbendingum og síðast en ekki síst að þeir merki slóð sína með einhverjum hætti. Hér á landi höfum við reynt að innræta björgunarsveitamönnum þann sið að merkja slóð sína með því að draga öðru hverju tána þvert á slóð sína. Þetta á sér í lagi við þegar þeir eiga leið um augljósar sporagildrur þar sem líklegt er að aðrir leitarmenn muni síðar koma auga á slóð þeirra. Erlendis hafa menn gengið svo langt að merkja skósóla sinn með því að skera einn eða fleiri kubb úr honum eða brennimerkja upphafsstafi björgunarsveitarinnar í sólann. Hérlendis hefur notkun svokallaðs „Flagging-tape“ ekki náð að festa rætur í leit en það er áberandi borði, jafnvel með endurskini, sem leitarmenn nota til að merkja hvar þeir hafa farið um. Sums staðar hafa mismunandi björgunarsveitir jafnvel merkt borðana til að hægt sé að rekja hvar þeir hafa leitað. Vonandi mun notkun slíkra borða ná að festa rætur hér á landi á næstu misserum. Auk þess að freista þess að rekja slóð hins týnda frá upphafsstað þá má leita spora meðfram líklegum leiðum (vegum eða göngustígum) á líklegum stöðum, í þekktum sporagildrum og kerfisbundið þvert yfir hugsanlegt leitarsvæði. Munið að leita þar sem auðvelt er að leita til að byrja með. Þar sem líklegast er að finna eitthvað og þar sem líklegast er að hinn týndi hefði farið. Með því að vita hvar hann var þá verður auðveldara að vita hvar hann er.

Búnaður

Sporrekjandi þarf að hafa ákveðna þekkingu og einnig ákveðna hluti við hendina. Nauðsynlegt er að hafa einhverskonar sporastaf eða göngustaf og teygjur til að merkja inn á hann sporlengd og skreflengd, málband, gott ljós (einnig hefur grænt LED ljós sannað ágæti sitt við sporrakningar að nóttu sem degi), blýant og vatnsheldan pappír og einhverskonar merkipinna til að merkja slóðir. Annar gagnlegur búnaður er til að mynda lazer bendill til að hægt sé að benda á slóðir og hugsanlegar vísbendingar án þess að eiga á hættu að spilla þeim, „flagging-tape“ til að merkja og glærur eða annarskonar vel gegnsætt plast og vatnsheldan grannann tússpenna til að draga upp útlínur og mynstur spora. Stafræn myndavél og mælikvarði (t.d. áttaviti) er svo auðvitað ómetanlegur búnaður og GSM símar með góðum myndavélum geta nýst vel á réttum stöðum á réttum tíma.

Lokaorð

Hér hefur verið tæpt á nokkrum atriðum varðandi sporrakningar sem vert er að hafa í huga og er það von undirritaðs að greinin hafi á einhvern hátt skýrt fyrir lesandanum um hvað sporrakningar snúast og hvað þarf til að þær séu árangursríkt verkfæri í leit að týndu fólki. Allir sem hafa sæmilega þolinmæði og sjón, með eða án geraugna, geta tileinkað sér sporrakningar og ég vil hvetja þá sem hafa áhuga til að hafa samband og ég mun verða innan handar við að kennslu og þjálfun. Við leitarstjórnendur vil ég segja að þó að sporrakningar séu skammt á veg komnar hér á landi þá er töluverður hópur fólks til sem fengið hefur ágæta grunnþjálfun í greininni og fáeinir sem hafa æft þó nokkuð.